Ердің құны - жүз түйе,
Көздің құны - елу тайлақ.

Негізгі мағынасы

Ертедегі әдет-ғұрып заңы бойынша кісі өлтірген адамның туыстары өлген ердің жақындарына құн төлеген, ал дене жарақаты үшін құнның бір бөлігі тағайындалған. Мақал осы тәртіпті қысқа айтады: адамның өмірі ең жоғары бағаланады, бір көзге оның жартысы есептеледі. Бұдан шығатын ой: адамның денесі мен жаны қымбат, әр зиянның өтеуі бар, қиянат жазасыз қалмайды. Сонымен бірге мақал ердің қадірін өлшеп көрсетеді: бір көздің өзі елу тайлаққа тең болса, тұтас адам қаншалық қымбат.

Образдар мен теңеулер

Құн — қазақтың дәстүрлі құқығындағы өтемақы, кісі өлімі не жарақат үшін төленетін мал. Ол дауды кекпен емес, бітіммен шешуге арналған. Түйе — көшпелі шаруашылықтағы ең қымбат мал, көлік әрі байлық белгісі. Тайлақ — екі жасқа дейінгі түйе баласы; көздің құны ірі түйемен емес, тайлақпен өлшенуі оның ер құнынан кем екенін көрсетеді. Сандар (жүз, елу) мен мал атаулары арқылы адам денесінің құны көзге көрінетіндей етіп берілген.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін мақалды көбіне тарих, дәстүрлі құқық туралы әңгімеде, би-шешендердің дау шешуі жайлы сабақта келтіреді. Біреуге жарақат салған, оны жеңіл көрген адамға «адамның денесі арзан емес» деп ескерткенде де айтылады. Әзілге, ойынға лайық емес. Мысалы, тарих мұғалімі: «Ердің құны — жүз түйе, көздің құны — елу тайлақ деген сөз ата-бабаның әр зиянды өтеуге тырысқанын көрсетеді», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Мектеп ауласындағы төбелесте бір баланың көзі зақымданғанда, директор балаларға бір көздің бағасы ешбір малмен өлшенбейтінін айтып, ескі мақалды мысалға келтіреді.
— Тарихи мұражайда гид келушілерге бидің құн дауын шешкен оқиғасын баяндап, мақалды сол заманның өлшемі ретінде түсіндіреді.