«Ерден иман құтылмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Нағыз ерден иман, яғни сенім мен ар-ұят ешқашан кетпейді: ол ердің бойында берік қалады. Иман мұнда тек діни наным емес, адамгершілік, ұят, адалдық деген кең ұғым. Мақал ер деген атқа лайық адам қандай жағдайда да ар-ұятын сақтайтынын айтады: соғыста да, жоқшылықта да, азғыруда да ол иманын жоғалтпайды. Ерлік пен имандылық қатар жүреді, иманы жоқ батылдық бос қаталдыққа айналады.
Образдар мен теңеулер
Иман — араб тілінен енген сөз, сенім, нанымды білдіреді; қазақ ұғымында ол ар-ұятпен, адамгершілікпен тығыз байланысты: «иманды адам», «иман жүзді» деп мейірімді, адал кісіні айтады. Құтылу — босап шығу, қашып құтылу. Мақалдағы бейне ерекше: иман бейне бір тірі нәрсе, ол ерден қашып шыға алмайды, ер оны берік ұстайды. Ер мен иман қатар қойылып, ерліктің рухани тірегі көрсетілген.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қиын жағдайда да адалдығын, ар-ұятын сақтаған адам туралы айтады. Мысалы, үлкен пара ұсынылса да, алмаған жас тергеуші туралы әріптестері: «Ерден иман құтылмас деген осы», — дейді. Діни мәні бар болғандықтан, мақалды біреудің сенімін сынау не мазақтау үшін қолданбаған жөн. Көбіне үлкендер айтады, салмақты, байсалды үнмен естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы дүкенші жігіт біреу түсіріп кеткен әмиянды иесіне тауып береді. Қария мақалды айтып, оған бата береді.
— Мұғалім тұтқында да адамгершілігін жоғалтпаған жауынгер туралы әңгімелеп, мақалды тақтаға жазады.