Ер туып, жоқ елді бар қыла алмайды,
Ел болса, ер туғызбай тұра алмайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — жалғыз туған ер азаматтың күші жетсе де, елсіз жерде үлкен іс бітіре алмайтыны. Астарлы мағынасы — нағыз ердің де, мықты азаматтың да қалыптасуына халықтың, ортаның, тәрбиенің, бірліктің ықпалы зор. Ел жоқ жерде ердің еңбегі де толық көрінбейді, ал ел біріксе, сол ортадан ел қамын жейтін, намысты, қайратты азаматтар өсіп шығады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ер» — тек батыр адам емес, елге тірек, сөзі өтімді, ісі нәтижелі азаматтың бейнесі. «Жоқ елді бар қыла алмайды» деуі жеке адамның шегі барын аңғартады. Ал «ел болса, ер туғызбай тұра алмайды» дегені — халықтың рухы биік, ынтымағы берік болса, ондай ортадан ел қорғайтын, жол көрсететін ерлердің шығатынын білдіреді. Яғни ер мен ел бірін-бірі толықтыратын ұғым ретінде берілген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ұйымшылдық пен ортақ жауапкершілікке қатысты жиі айтылады. Мысалы, бір ауыл жастары бірігіп кітапхана ашып, балаларға тегін үйірме ұйымдастырса, сол ортадан белсенді, елшіл жас мамандар өсіп шығады. Демек, жеке қабілет маңызды болғанымен, оны ашатын да, шыңдайтын да — ел мен орта.
El bolsa, er týǵyzbaı tura almaıdy.