Етігін шешпей ер тыңаймас,
Ер-тоқымын сыпырмай ат тыңаймас.

Негізгі мағынасы

Жолдан келген адам етігін шешіп, аяғын босатпаса, шын демала алмайды; ат та ер-тоқымы сыпырылмаса, тынығып, күш жинамайды. Мақал толық демалыстың мәнін айтады: жүкті, міндетті уақытша болса да түсірмейінше, тынығу болмайды. Жартылай демалыс — демалыс емес: етігімен жата кеткен жолаушы да, ерттеулі тұрған ат та ертеңгі жолға қуат жинай алмайды. Кең мағынада мақал адамға да, малға да еңбек пен тынығудың кезектесуі қажет екенін еске салады.

Образдар мен теңеулер

Мақалда «ер» сөзі екі мағынада ойнайды: бірінші жолда ер — азамат, екінші жолда ер-тоқым — аттың үстіне салынатын ер мен оның астындағы тоқым. Осы сөз ойнауы адам мен атты бір қатарға қояды: екеуі де жолдың жүгін бірге тартады. Ертеде ұзақ жол жүрген жолаушы қонаға келгенде алдымен атын түсіріп, ерін алып, содан кейін ғана етігін шешетін. Тыңаю — тынығып, күш жинау; жер тыңайды дегенде де жердің тынығып, құнарын қайтарғаны айтылады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды шаршап келген адамға толық демалуға кеңес бергенде айтады: жұмыстан келген соң да телефонмен шаруа шешіп отырған, демалыс күні де іс ойлаған кісіге. Шаршаған жұмысшыға, малға қамқорлық жасау керегін еске салу үшін де қолданылады. Интонациясы — қамқор ақыл, жеңіл әзіл. Мысалы: «Демалысқа шықсаң, жұмыс телефоныңды өшіріп қой. Етігін шешпей ер тыңаймас».

Қолданылу жағдаяттары

— Түнгі кезекшіліктен келген күйеуі киімін де шешпей жұмыс туралы сөйлей бергенде, әйелі шай қойып, етігін шешпей ер тыңаймас деп күледі.
— Бәйгеден кейін терлеп тұрған атты ерттеулі күйде байлап қойған балаға атасы ер-тоқымды сыпырып, атты суытып, жайлап жетектеуді үйретеді.