Доғалбас, от басында жоғалмас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Доғалбас, от басында жоғалмас» деген мақалдың тура мағынасы — басы аса қатты, долы не өжет адам үйдің, ошақтың маңында жүріп-ақ көзден таса болмайды, яғни үнемі ел ішінде, өз ортасында болады. Астарлы мағынасы — мінезі дөрекі, тілі тік, бірбеткей адам қайда жүрсе де бірден байқалып тұрады, ондай адамды жасырып қою қиын. Сонымен бірге бұл сөз адамды сабырлы болуға, мінезін жұмсартуға ишара етеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «доғалбас» — қырықпышақ, қиқар, ойланбай сөйлейтін, мінезі ауыр адамды білдіретін бейнелі сөз. «От басы» — үй, отбасы, тіршілік ортасы, адам ең көп көрінетін жер. Яғни мақалдағы образ адам мінезінің тұрмыста да, көптің ішінде де бірден танылатынын көрсетеді. От басы — елге жақын, көзге түсетін орын болғандықтан, адамның шынайы болмысы да сол жерде анық көрінеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал мінезін тежей алмайтын, әр жерде жанжал шығаратын не орынсыз сөйлейтін адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, бір қызметкер жиналыста да, асханада да, чатта да дөрекі сөйлеп жүрсе, әріптестері «доғалбас, от басында жоғалмас» деп оның мінезі бәрібір білініп тұратынын меңзейді. Мұндайда мақал адамның өзін-өзі ұстауына шақырады.