«Бөлемісің? Бөлені көре тұра өлемісің?» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Екі сұрақтан құралған мақал: «Бөлесің бе? Бөлең қасыңда тұрғанда өлесің бе?» Яғни бөлесі бар адам қиын күнде жалғыз қалмайды, бөле оның қиналғанын сырттай қарап тұрмайды. Сұрақ жауапты өзі айтып тұр: бөле бар жерде адам құрымайды, өйткені бөле көмекке келеді. Мақал бөлені сүйеніш, тығырықтан шығаратын жақын туыс ретінде таныстырады. Екінші жағынан ол бөлеге міндет те жүктейді: бөлесінің басына іс түскенде, қарап отыру бөлеге жараспайды.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың ерекшелігі — риторикалық сұрақ. Сөйлеуші жауап күтпейді, сұрақтың өзі «жоқ, өлмейсің» деп тұр. «Бөлемісің» мен «өлемісің» сөздері бір дыбыспен ғана ажырап, ұйқас пен ырғақ жасайды, сондықтан оңай жатталады. «Көре тұра» тіркесі «көзі көріп, қасында тұрғанда» деген мағына береді: бөлең қасыңда болса, оның көзінше сен тарықпайсың. Мақал «Бөлем, бөлем үшін өлем» дегенмен үндес, бірақ мұнда сөз бөлеге арқа сүйеген адамға арналады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бөлесінен көмек сұрауға ұялып жүрген адамға, не бөлесін қиын сәтте жалғыз қалдырмауды ескерту үшін айтылады. Сарыны — дем беру, жылы әзіл аралас жігерлендіру. Бөлесінің көмегінен бас тартқан туысқа «бөлең бар кезде неге қиналасың» деген мағынада айтуға болады. Бөлесімен араздасқан адамның көзінше айту орынсыз. Мысалы: «Неге маған айтпадың? Бөлемісің? Бөлені көре тұра өлемісің?»
Қолданылу жағдаяттары
— Шөп шабу кезінде тракторы бұзылған жігітке қаладағы бөлесі қосалқы бөлшек жіберіп, телефонмен: «Бөлемісің? Бөлені көре тұра өлемісің?» — деп күлді.
— Ауруханада жатқан кемпірге бөлесі күнде ыстық тамақ әкеліп тұрды; мұны көрген көрші төсектегі әйел мақалды айтып, бөлелікке сүйсінді.
Bóleni kóre tura ólemisiń?