Бөле берік емес,
Итмұрын өрік емес.

Негізгі мағынасы

Итмұрын сырттай жеміс сияқты көрінгенімен, өріктей тәтті, етті емес; бөле де туыс болғанымен, берік туыс емес деп айтылады. Бөлелерді аналары ғана жалғап тұр, ал әкелері әр әулеттің адамдары. Аналары қартайып, дүниеден өткен соң бөлелер бір-бірінен алыстап, байланыс үзіліп кетуі оңай. Мақал әке жағынан келетін ағайынды берік, ана жағынан келетін бөлелікті әлсіз туыстық деп санайтын дәстүрлі көзқарасты көрсетеді. Бөлеге деген ықыласты жоққа шығармайды, бірақ оған толық арқа сүйеуге болмайтынын ескертеді.

Образдар мен теңеулер

Итмұрын — далада, тау бөктерінде өсетін тікенді бұта, оның қызыл, ұсақ жемісін кептіріп, шайға қосады. Бірақ ол — жабайы, қатқыл, ішінде түкті дәндері бар жеміс, өріктей тәтті, жұмсақ емес. Өрік — бағбан баптап өсіретін етті, тәтті жеміс. Екеуі де «жеміс» аталғанымен, бірі шын, бірі соның ұқсасы ғана. Сол сияқты бөле де «туыс» аталады, бірақ бауырдай, ағайындай берік емес. «Берік» пен «өрік» ұйқасы, «емес» сөзінің қайталануы мақалды есте қаларлық етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бөлесіне шектен тыс сеніп, бар ісін соған тапсырған адамға ескерту ретінде айтылады. Кейде бөлесінен күткен көмегін көрмеген адам өкпесін осы мақалмен білдіреді. Сарыны — салқын ақыл, кейде өкпе. Бөлесімен жақсы араласып жүрген адамның көзінше айтсаңыз, оны ренжітіп алуыңыз мүмкін. Мысалы: «Бөлеңе кепілдікке үйіңнің құжатын берме, бөле берік емес, итмұрын өрік емес».

Қолданылу жағдаяттары

— Базарда бірге дүкен ашқан бөлелер табысты бөлісе алмай ажырасқанда, ағасы: «Бөле берік емес, итмұрын өрік емес деген», — деп басын шайқады.
— Нағашы әжесі қайтыс болған соң, бөлелердің бір-біріне келіп-кетуі сиреді; анасы мұны көріп, мақалды күрсіне айтты.