«Білсе - барымта, білмесе - қарымта.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал көшпелі қазақтың ескі құқық тәжірибесіне сүйенеді. Барымта — дау шешілмегенде, өз ақысын қайтару үшін кінәлі жақтың малын ашық айдап әкету; ол дауды билер алдына шығарудың жолы саналған. Қарымта — жасалған іске қайтарылатын есе, өш. Мақалдың мәні: жөнін білетін адам ақысын жүйемен, дау арқылы талап етеді, ал білмейтін адам тек өш қайтарумен шектеліп, дауды ушықтырады. Мақалды «білген адам талап етуші, білмеген адам есе қайтарушы болып қалады» деп те түсінуге болады.
Образдар мен теңеулер
Барымта мен қарымта — ұйқасы үйлесімді, бірақ мәні әртүрлі екі ұғым. Барымта көшпелі заманда дала құқығының бір түрі болған: ақысын ала алмаған жақ қарсы жақтың жылқысын айдап кетіп, дауды билер алдына шығаруға мәжбүрлеген. Ол ұрлықтан айырмашылығы — ашық жасалған, жұрт оның себебін білген. Қарымта — «қарым» сөзінен, жақсылыққа да, жамандыққа да қайтарылатын есе. «Білсе — білмесе» қос шарты мен ұйқасқан соңғы сөздер мақалды қысқа, қатаң үкімдей етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін көбіне ауыспалы мағынада, жолын білетін адам мен білмейтін адамның әрекетін салыстырғанда айтылады: бірі заңмен, тәртіппен әрекет етеді, бірі ашуға беріліп кек қайтарады. Үні — салмақты, тарихи реңкі бар. Барымтаны, кек алуды мақтау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Өкпең болса, сотқа жүгін, ашумен ештеңе шешілмейді. Білсе — барымта, білмесе — қарымта».
Қолданылу жағдаяттары
— Көршілер жайылым үшін дауласып, бірі екіншісінің малын қамап қояды; ауыл ақсақалы мақалды айтып, дауды заң жолымен шешуге шақырады.
— Тарих сабағында мұғалім барымта мен қарымтаның айырмасын түсіндіріп, мақалды мысалға келтіреді.