«Базар - бай, алушы - кедей.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Базарда тауардың түр-түрі, мол дүние бар, ол әрқашан бай; ал оны аралаған алушының қалтасы шектеулі, ол бәрін ала алмайды. Мақал адамның қалауы мен мүмкіндігі арасындағы алшақтықты айтады. Көз көргенін қалайды, бірақ қолыңнан келетіні аз. Базарға шыққан адам шамасын біліп, керегін ғана алатыны да осыдан. Кеңірек мағынада — дүниенің байлығы шексіз, ал адамның уақыты, күші, ақшасы шектеулі.
Образдар мен теңеулер
«Бай» мен «кедей» — қазақ тілінде ең айқын қарама-қарсы сөздер, мұнда олар адамға емес, базар мен алушыға телінеді. Базар кісі сияқты «бай» деп кейіптелген: оның қоймасы толы. Ал алушы, қаншалық ауқатты болса да, базар алдында «кедей» болып қалады. Сызықшамен бөлінген екі бөлімді қысқа құрылым қарсы қоюды анық көрсетеді, ойды есте сақтауға жеңіл етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды базарда не дүкенде көзі қызығып, бәрін алғысы келген адамға ескерту ретінде немесе өзін тоқтату үшін айтады. Интонациясы — байыпты, кейде күлкілі. Әсіресе ақшасын ұқыпсыз шашып жүрген жасқа үлкендер айтады. Мысалы: «Бәрін алам деме, базар — бай, алушы — кедей, тізіміңдегіні ғана ал». Сатушыны айыптау үшін айту орынсыз: мақалда саудагерге наразылық жоқ.
Қолданылу жағдаяттары
— Жәрмеңкеде түрлі матаға қызығып жүрген келініне енесі: «Базар — бай, алушы — кедей, бүгін тек бір көйлектікті ал», — деді.
— Мектепке керек-жарақ алуға шыққан әке ұлының тізімі ұзарып кеткенде: «Базар — бай, алушы — кедей, ең керегін таңда», — деп ескертті.