Батыр мың қол бастайды,
Шешен тар жерде сөз бастайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал батыр мен шешеннің ел ішіндегі орны мен қабілетін салыстырып көрсетеді. Батыр көп қолды бастап, қиын сәтте елді қорғап, үлкен істі алға жетелейді. Ал шешен тар жерде, яғни даулы, қысылтаяң жағдайда, өткір де орынды сөзімен тоқтам айтып, елдің бітімін табады. Тура мағынасы — батыр әскер бастайды, шешен сөз бастайды. Астарлы мағынасы — әр адамның өзіне лайық күші болады: бірі ісімен, бірі сөзімен пайда келтіреді.
Образдар мен теңеулер
«Мың қол» — көп әскердің, қуатты күштің бейнесі. Ол батырдың қайраты мен ерлігін танытады. «Тар жерде» деген тіркес қиын шақты, сөзге тоқтайтын, ойланатын сәтті білдіреді. «Сөз бастайды» — шешеннің тапқырлығы мен дәл уақтылы айтылған уәжін меңзейді. Яғни халық батырдың білегін ғана емес, шешеннің тілін де елге қызмет ететін үлкен құндылық деп бағалаған.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көшбасшылық пен шешендікке қатысты айтылады. Мысалы, бір даулы жиналыста ашуға берілмей, екі жақты татуластырып, дұрыс шешім айтқан адам туралы: «Шешен тар жерде сөз бастайды» деуге болады. Ал күрделі жобаны бастап, ұжымды соңынан ерткен басшыға «Батыр мың қол бастайды» деген ой сәйкес келеді.
Sheshen tar jerde sóz bastaıdy.