Бас ауырса, жан қорқар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның басына іс түссе, ең алдымен сол қиындықтың ауырлығын жан-тәнімен сезінетінін білдіреді. Тура мағынасында бас ауырса, адам мазасызданып, әлсірейді, бүкіл көңіл күйі бұзылады. Астарлы мағынада «бас» — ой, ақыл, тірек, ал «жан» — адамның ішкі күйі, өмірге деген байланысы. Яғни бір жерден қиналсаң, соның салдары адамның бүкіл болмысына әсер етеді. Сондықтан бұл сөз денсаулықтың да, тыныштықтың да қадірін ұқтырады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «бас» пен «жан» — адамды тұтас бейнелейтін екі ұғым. Бас — сана мен тіршіліктің басқарушысы, ал жан — сезім мен өмірдің өзегі. Халық осы екі сөз арқылы ауырсынудың, уайымның, қиындықтың адамға толық әсер ететінін өте ықшам әрі дәл жеткізген. Мұнда әсірелеу емес, өмір шындығы бар: кішкентай дерттің өзі адамның күш-қуатын азайтады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал денсаулыққа немқұрайды қарамауды ескерткенде қолданылады. Мысалы, адам бас ауруын елемей жүріп, кейін жұмысқа да, оқуына да шоғырлана алмай қалады. Сол кезде үлкендер: «Бас ауырса, жан қорқар» деп, уақытында дәрігерге қаралу керек екенін айтады.