Бас ауырып, балтыр сыздар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның денесі қартайғанда немесе қатты шаршап, көп қиындық көргенде ауыратынын білдіреді. Тура мағынасында бас ауырып, балтыр сыздау — әлсіздік пен сырқаттың белгісі. Астарлы мағынасында өмірдің салмағы адамға жас ұлғайған сайын, не көп еңбек пен тауқымет тартқанда сезіледі деген ой жатыр. Яғни адамның басынан өткен ауыр күндер денсаулығына да, көңіл күйіне де әсер етеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бас» — адамның ойы, жаны, жалпы күйі; «балтыр» — аяқ-қолдың сыздауы, яғни шаршау мен әлсіреудің бейнесі. Екі мүшенің аталу арқылы мақал бүкіл дененің қажуын көз алдына әкеледі. Бұл — жасы келген кісінің немесе көп бейнет шеккен жанның халін ықшам, дәл суреттейтін халықтық теңеу.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне жасы ұлғайған адамдардың шаршауын, сырқырауын айтқанда қолданылады. Мысалы, көп жыл ауыр жұмыста жүрген адам: «Бас ауырып, балтыр сыздар, енді денсаулыққа қарау керек» деп айтуы мүмкін. Мақал адамға өз денесін күту, шамадан тыс қиналтпау керегін еске салады.