Балаға байқап сөйлесең, ақылыңа көнер,
Байқамай шет сөйлесең, көп ішінде өлер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал баламен сөйлескенде өте сақ, ойланып сөйлеу керек екенін білдіреді. Балаға жұмсақ, байыппен, дұрыс сөз айтылса, ол ақылды тыңдап, тәрбиеге көніп, жақсы жолға түседі. Ал абайламай, орынсыз, шеттен сөйлеп, ауыр сөз айтсаң, баланың жүрегіне жара салып, ел ішінде абыройын түсіруің мүмкін. Астарлы мағынасы — сөздің бала тәрбиесіндегі орны ерекше, өйткені бала естігенін бойына сіңіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «байқап сөйлеу» — ойлылық, мәдениеттілік, жауапкершілік белгісі. «Ақылыңа көнер» дегені баланың дұрыс сөзге иланатынын, ақылды адамнан өнеге алатынын көрсетеді. Ал «көп ішінде өлер» тіркесі тура өлімді емес, адамның намысы түсіп, беделі жоғалуы, ел алдында қысылуы деген бейнелі мағынада айтылған. Яғни шектен шыққан сөз адамның қадірін кетіреді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе ата-ана, мұғалім, үлкен кісі мен жасөспірім арасындағы қарым-қатынаста маңызды. Балаға қатты ұрысып, жұрт алдында кемсіткеннен гөрі, оңаша, сабырмен түсіндіру тиімді. Мысалы, сыныпта қателескен оқушыны көптің алдында мазақтасаң, ол тұйықталып қалады; ал жеке сөйлеп, жөнін айтсаң, қателігін түзеп, сенімін сақтайды.
Baıqamaı shet sóıleseń, kóp ishinde óler.