Бай бауырын танымас,
Сауда досқа қарамас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал байлық пен пайда адамды туыстықтан да, достықтан да алыстатып жіберуі мүмкін екенін ескертеді. Тура мағынада: бай адам өз бауырын танымай кетеді, яғни менмендікке салынып, жақынын ұмытады. Астарлы мағынасы: сауда мен дүниеқоңыздық күшейген жерде адам қатынастары әлсіреп, адам өз мүддесін бәрінен жоғары қояды. Сондықтан мақал адамға байлыққа мастанбауды, туыс пен досқа адал болуды үйретеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бай» сөзі тек мол дәулетті емес, дүниеге қатты байланып қалған адамды білдіреді. «Бауырын танымас» деуі — жақындықтың ұмытылуын, туыстық сезімнің суынуын көрсететін әсерлі образ. Ал «сауда досқа қарамас» дегені — пайда қуған ортада достықтың әлсірейтінін аңғартады. Яғни сауда бейнесі арқылы есеп, кіріс, табыс алдыңғы орынға шығып, адамгершілік кейін қалатыны берілген.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті. Кейде кәсіп, ақша, мансап қуып жүріп, адам туған-туыспен сирек араласады, досының халін сұрауға да уақыт таппай қалады. Мысалы, бір кәсіпкер табысы артқан соң, ағайынға көмектеспей, тек өз пайдасын ойлап кетсе, халық осы мақалмен оның мінезін сынайды. Сонда мақал адамға байлықтан бұрын қарым-қатынас, сыйластық қымбат екенін еске салады.
Saýda dosqa qaramas.