Атың шықпаса, жер өрте.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — адам аты шықпаса, елге танылмаса, тіпті жер өртеп болса да көзге түс дегендей әсер қалдырады. Бірақ астарлы мағынасы бұлай мақұлдамайды: атаққұмарлықтың шектен шыққан, теріс жолмен болса да танылуға ұмтылатын мінезін әжуалайды. Яғни, адам жақсы ісімен емес, даңқ үшін орынсыз әрекетке барса, ол бедел емес, ұят әкеледі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «атын шығару» — жұртқа танылу, абырой табу деген ұғым. Ал «жер өртеу» — өте өрескел, зиянды іс. Екі бейне бір-біріне қарсы қойылып, теріс жолмен жеткен танымалдықтың құнын көрсетеді. Мақал адамды абыройды күшпен емес, еңбекпен, мінезбен, адал іспен жинауға шақырады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал атақ үшін шектен шығатын әрекеттерге қатысты айтылады. Мысалы, әлеуметтік желіде біреу көп қаралым жинау үшін әдейі ұятты немесе қауіпті қылық жасаса, жұрт «атың шықпаса, жер өрте» деп мысқылдайды. Демек, шынайы қадір-қасиет даурықпамен емес, пайдалы ісімен өлшенеді.