«Жеріңнен аусаң, жақсы атыңды қалдыр.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Туған жерден кетуге тура келсе, артыңда жақсы ат, ізгі із қалдыр. Адам кетеді, бірақ ол туралы естелік қалады; ел сені ісіңмен, мінезіңмен еске алады. Мақал кетіп бара жатқан адамға өсиет айтады: ағайынмен жақсы қоштас, қарызыңды өте, біреуді ренжітіп кетпе. Сонымен бірге жақсы ат адамды қайта оралғанда да қарсы алатын есік сияқты: атың таза болса, туған жер сені қайта қабылдайды.
Образдар мен теңеулер
«Ат» мұнда есім, абырой, атақ мағынасында тұр: «жақсы ат», «аты шықты», «атын былғады». Қазақ ұғымында адамнан қалатын ең қымбат мұра — оның аты, ел оны ұрпақтан ұрпаққа айтып жүреді. Мақалдың құрылымы шарт пен бұйрықтан тұрады: «аусаң — қалдыр». Кету мен қалдыру қатар қойылады: адам өзі кетсе де, бір нәрсесі міндетті түрде қалады, ол жақсы ма, жаман ба — өзіне байланысты.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көшіп бара жатқан, жұмыспен басқа жаққа кететін адамға шығарып салар алдында үлкендер айтады. Үні жылы, өсиет. Кетіп бара жатқан адамды кінәлау үшін емес, оған жақсы жол тілеу үшін айтылады. Мысалы, басқа қалаға ауысып бара жатқан учаскелік дәрігерге ауыл әжелері дастархан жайып, батасын беріп, осы мақалды айтады.
Қолданылу жағдаяттары
— Көшіп бара жатқан шаруа ауылдастарына қарызын түгел өтеп, қорасын тазалап кеткенде, көршілері оны осы мақалмен мақтап шығарып салды.
— Қалаға көшетін отбасының ұлы мектептен кетер алдында сыныбына кітап сыйлағанда, сынып жетекшісі осы мақалды айтты.