Атанымды атсаң да, ботамды атпа.
«Атанымды атсаң да, ботамды атпа.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Атанымды атсаң да, ботамды атпа — менің ең үлкен, ең қымбат малыма қол сал, тек боташығыма тиме деген сөз. Атан — жүк көтеретін ересек түйе, шаңырақтың байлығы, ал бота — енесін іздеп боздайтын әлсіз төл. Мақал кез келген ата-ананың жанайқайын білдіреді: бар малымды, мүлкімді ал, тек баламды аман қалдыр. Кең мағынада ол ересекке тиген соққыдан гөрі әлсізге, жасқа тиген зиян әлдеқайда ауыр екенін еске салады.
Образдар мен теңеулер
Атан — піштірілген, бойы ірі, күшті еркек түйе; көшкенде киіз үйді, жүкті сол артқан. Көшпелі шаруа үшін жақсы атан — үлкен байлық. Бота — түйенің бір жасқа толмаған төлі, қазақ оны ерекше аяйды: ботам, боташым деп баласын еркелетеді, ботадай көзі деп сұлу көзді мақтайды. Мақал осы екі образды қатар қояды: бірі — күш пен байлық, екіншісі — нәзіктік пен үміт. Сөздің салмағы атсаң мен атпа етістіктерінің қайталануында: бір сөз екі түрлі тағдырды шешеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бүгін ата-ана баласына қатер төнгенде айтады: дауда, жанжалда, кінә балаға аударылғанда «маған айт, балаға тиме» деген мағынада. Жауапкершілікті үлкен өз мойнына алғанда да айтылады. Бұл сөз әзілге келмейді, оның салмағы ауыр. Мысалы, ұлының терезе сындырғанын білген әке көршіге: «Шығынды мен өтеймін, баланы ұрыспа. Атанымды атсаң да, ботамды атпа», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда ұлы бағып жүрген тайлар көршінің егініне түсіп кетті; ашулы көршіге әкесі шығынды өзім өтеймін деп, мақалды айтып, баланы арашалады.
— Отбасында ағасы кішкентай інісінің кінәсін өзіне алып, әкесіне мені жазала, оған тиме дегенде, атасы риза болып, мақалды есіне алды.