Атанымды атсаң да, ботамды атпа.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — «атанды атуға болады, бірақ ботаны атпа» деген қатал салыстыру. Астарлы мағынасы — үлкенге не бар қиындыққа төзуге болады, ал жас пен әлсізге, қорғансызға қол көтеру, қиянат жасау өте ауыр күнә. Қазақ танымында бота — мейірім мен әлсіздіктің, ал атаңды ату — зорлық пен қатал сынақтың белгісі. Мақал адамға күш көрсетпей, әлсізді аялауды, жүрек қатайтпай, мейірім сақтауды үйретеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «атан» — ірі, күшті, салмақты түйе; ол — төзім мен зорлыққа шыдайтын бейне. «Бота» — жас, нәзік, қорғансыз төл; ол — балаға, әлсізге, жаны жұқа жанға теңеледі. Осы екі образ арқылы халық өмірдің ең маңызды өлшемін көрсетеді: күштінің әлсізді басуы емес, оны қорғауы керек.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды отбасында, мектепте, жұмыста әлсізге қатты сөйлемеу, қорламау, кішіге қамқор болу керек деген мағынада қолдануға болады. Мысалы, бір адам ашумен кішкентай баланы жазғырса, үлкендер: «Атанымды атсаң да, ботамды атпа» деп, қорғансызға қиянат жасамауды ескертеді.