Атан кетсе, тайлақ бар,
Шомы жерде қалған жоқ.

Негізгі мағынасы

Атан кетсе, тайлақ бар — үлкен жүк түйесі кетсе де, орнына өсіп келе жатқан жас түйе бар; шомы жерде қалған жоқ — атанның жүк астына салатын шомы иесіз жатып қалмайды, оны енді тайлақ көтереді. Мақал ұрпақ сабақтастығын, бір буын кетсе, оның ісін кейінгі буын жалғайтынын айтады. Көбіне әкенің не үлкен ағаның орнын баласы, інісі басқанда, «шаңырақ ортасыз қалмады» деген мағынада жұбату ретінде айтылады. Мұнда өмірдің тоқтамайтынына сабырлы сенім бар.

Образдар мен теңеулер

Атан — пішілген, ересек еркек түйе, көштің ең ауыр жүгін көтеретін көлік. Тайлақ — екі жасар жас түйе, әлі толық күшіне енбеген, бірақ болашақтағы атан. Шом — түйенің арқасы мен бүйірін жүк жауыр етпес үшін салатын киіз не қамыс төсеніш. Шом түйенің жабдығы, яғни міндетінің белгісі: шом кімге салынса, жүк соған артылады. «Шомы жерде қалған жоқ» — жабдық иесіз қалмады, міндетті алатын біреу бар деген бейне. Мақалдағы барлық сөз көш тұрмысынан алынған, сондықтан сабақтастық көзге елестейтін көрініске айналады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал әке, ата не отбасының тірегі болған адам қайтыс болғанда не қартайып, істен шыққанда, оның орнын басқан жас ұрпақты көрсетіп айтылады. Үні — жұбату, сенім, мақтаныш. Мысалы, асқа келген ақсақал марқұмның ұлына қарап: «Атан кетсе, тайлақ бар, шомы жерде қалған жоқ», — дейді. Жаңа ғана қайтыс болған адамның орнын біреу басты деп асығыс айту оның жоқтығын жеңіл санағандай естілуі мүмкін, сондықтан уақыты мен ыңғайын таңдаған жөн.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдың ұстасы қартайып, шеберхананы ұлына тапсырды. Алғашқы тапсырысты сапалы орындағанда, көрші қария мақалды айтып, жас ұстаның арқасынан қақты.
— Ауыл командасының капитаны жарақат алып, алаңнан шықты, оның орнына шыққан жас бала шешуші голды соқты. Жанкүйер ақсақал мақалды айтып, қол соқты.