«Ат тұяғын тай басар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ат жүрген жолмен соңынан тай ереді, оның тұяғының ізіне өз тұяғын басады; уақыт өте тай да ат болып, бұрынғы аттың орнын басады. Мақал осы суретпен буын алмасуын айтады: үлкендердің орнына кейінгі ұрпақ келеді, әкенің ісін бала, ұстаздың өнерін шәкірті жалғастырады. Мақалда сенім де бар: бүгін кішкентай көрінген бала ертең ел жүгін көтереді. Қартайған адам оны жұбаныш ретінде де айтады: ізім үзілмейді, орнымды басатын бар.
Образдар мен теңеулер
Тай — екі жасар жылқы, құлын мен ат арасындағы жас мал. Жылқы табыны жолмен жүргенде жас малдар үлкендердің соңынан тізіліп, жол таңдауды солардан үйренеді. «Тұяқ» сөзі қазақ тілінде ұрпақты да білдіреді: «тұяқ қалды», «тұяғы жоқ» дегенде мал туралы емес, адамның артында бала қалғаны не қалмағаны айтылады. Мақал осы екі мағынаны қатар ұстайды: тайдың аттың ізін басуы — ұрпақтың ата жолын жалғауы.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне мақтау мен тілек ретінде айтады: баласы әкесінің кәсібін жалғаса, шәкірті ұстазының жолын қуса, жиын-тойда үлкендер осылай сүйсінеді. Зейнетке шыққан маманды шығарып салғанда да айтылады. Үні жылы, салтанатты. Мысалы: «Атасы ұста еді, енді немересі балға ұстады. Ат тұяғын тай басар». Жастарды үлкендерді ығыстыруға шақыру мағынасында айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы домбырашы қарттың немересі мектеп кешінде атасының күйін тартқанда, ақсақалдар сүйсініп бас изейді.
— Ауруханада ұзақ жыл істеген хирург зейнетке шыққан күні шәкірті алғашқы отасын жасайды; әріптестері екеуін қатар құттықтайды.
— Шопан әкесі қартайған соң отарды ұлы бағып, көктемгі төлді шығынсыз алып шығады.