Асқақтасаң, асқаққа асыларсың,
Бәсең болсаң, бәйгеге қосыларсың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға мінезін де, орнын да біліп жүруді ескертеді. Тура мағынада: тым асқақтап, кеуде керген адам биікке шығып, сол биіктіктің салмағын көтеруге мәжбүр болады; ал сабырлы, байсалды адам бәйгеге қосылып, көптің ішінде өз орнын табады. Астарлы мағынасы — шектен тыс паңдық, менмендік адамды қиындыққа ұрындырады, ал қарапайымдық пен ұстамдылық адамды абыройға жеткізеді. Халық мұнда «асқақтау» мен «бәсеңсу» арқылы адамның ішкі қалпын салыстырып отыр.
Образдар мен теңеулер
«Асқақ» — биіктік, өр көкіректік, паңдықтың бейнесі. «Асыларсың» дегені — өзің көтерілген биіктен құлау, жауапкершілік пен сынаққа тап болу деген ишара. «Бәйге» — ел ішіндегі дода, жарыс, сын сәті. «Қосыларсың» — көптің қатарында жүріп, еңбегіңмен сыналу, өз орныңды табу. Яғни мақал биіктік пен жарысты қарсы қойып, адамның мінезіне қарай тағдыры да әртүрлі болатынын меңзейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл сөзді мансап, оқу, ортадағы қарым-қатынас туралы айтуда қолдануға болады. Мысалы, бір қызметкер өз біліміне тым сеніп, өзгелерді менсінбей жүрсе, ұжымда қолдаудан айырылады; ал сабырлы, кішіпейіл адам әріптестерімен тіл табысып, жұмысқа жақсы араласады. Мақалдың тәрбиесі — қарапайым болу, бірақ талаптану.
Báseń bolsań, báıgege qosylarsyń.