Айтулы достың малы бір,
Кемедегінің жаны бір.

Негізгі мағынасы

Айтулы, яғни сыннан өткен, елге аты шыққан достардың малы ортақ, ал бір кемеде келе жатқандардың жаны ортақ. Шын достар менікі-сенікі деп бөлінбейді: бірінің дүниесі екіншісіне де ашық. Ал бір кемедегілер — тағдыры бір адамдар: кеме батса, бәрі бірге батады, жағаға жетсе, бәрі бірге аман шығады. Мақал шын достықты ортақ тағдырмен теңестіреді: бір жолға түскен адамдардың мүддесі, қаупі, қуанышы да ортақ.

Образдар мен теңеулер

Айтулы сөзі «айту» етістігінен шыққан: ауызға ілініп, атағы шыққан, ел мақтайтын нәрсе. Айтулы дос — достығы ел аузында жүрген адамдар. Кеме — қазақ мақалдарында сирек кездесетін, бірақ мәні айқын бейне: дария, теңізде кемедегілердің бәрі бір қауіптің астында. «Кемедегінің жаны бір» тіркесі өз алдына жеке мақал ретінде де жиі айтылады. Екі жол «бір» сөзімен аяқталып, мал мен жанның бірлігін — дүние мен тағдыр бірлігін қатар қояды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды бір істе, бір қиындықта бірге жүрген адамдарды ауызбірлікке шақырғанда немесе шын достардың бар-жоғын бөліспейтінін мақтағанда айтады. Сарыны салмақты, кейде сендіру. Біреудің дүниесін «дос едік қой» деп сұраусыз пайдалануды ақтауға жарамайды. Мысалы: «Дауыл басылғанша бәріміз бір үйдеміз, ренішті кейін айтамыз. Кемедегінің жаны бір».

Қолданылу жағдаяттары

— Жолда қарға тұтылған автобустың жолаушылары тамақ, жылы киімдерін бөлісіп отырғанда, бір қария мақалды айтты.
— Ауылдағы айтулы екі достың бірінің малы жоғалғанда, екіншісі өз отарынан бөліп бергенде, көршілер мақалмен таңданды.