Айтпас жерде аузыңды тый,
Қышынбас жерде қолыңды тый.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамды орынсыз сөйлемеуге, қажетсіз іске араласпауға шақырады. Тура мағынасында «айтатын жер болмаса, аузыңды тый» және «қышымайтын жерде қолыңды тый» деген ой айтылады. Астарлы мағынасы — әр сөз бен әрекеттің өз орны, өз уақыты бар; ойланбай сөйлеп, жөнсіз қимыл жасасаң, өзіңе де, өзгеге де зиян келтіруің мүмкін.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ауыз» — сөз, пікір айту, ал «қол» — іс жасау, араласу белгісі. «Айтпас жерде» деген тіркес сөздің артықтығын көрсетсе, «қышынбас жерде» дегені адамның себепсіз қозғалуын бейнелейді. Халық мұнда дене мүшелерін өмірлік тәрбие құралына айналдырып, сабыр мен ұстамды мінезді меңзейді.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал әлеуметтік желіде де, күнделікті қарым-қатынаста да өте орынды. Мысалы, біреу жанжалға қатысы жоқ жерде орынсыз пікір жазып, жағдайды ушықтырса, оған осы мақал дәл келеді. Яғни, алдымен ойлан, содан кейін ғана сөйле немесе әрекет ет деген ескерту.
Qyshynbas jerde qolyńdy tyı.