Адамды аздыратын - дерт,
Жерді аздыратын - өрт.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — адамға дерт түссе, оның әлсіреп, күйі кететіні; ал жерге өрт түссе, оның құты қашып, тозатыны. Астарлы мағынасы — кез келген нәрсенің қадірін кетіретін, өмірді де, табиғатты да бүлдіретін үлкен қауіп бар деген ой. Адам үшін денсаулықтың, жер үшін тыныштық пен амандықтың қаншалықты маңызды екенін ескертеді. Дерт адамды әлсіз, дәрменсіз етеді, ал өрт жердің берекесін алып, тіршілігін күйретеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «дерт» — тек ауру ғана емес, адамның күшін, қуатын, өмірге құлшынысын кемітетін кеселдің бейнесі. «Өрт» — жерді жалмаған апат, қырсық пен қираудың символы. Халық адам мен жерді тіршіліктің екі тірегі деп алып, екеуіне де зиян келтіретін нәрсені қатерлі деп көрсетеді. Бұл жерде адам мен жердің азуы бірдей ауыр қасірет ретінде салыстырылады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал денсаулықты күтуге, қауіптің алдын алуға шақырады. Мысалы, адам ұзақ уақыт емделмей жүрсе, ауру асқынып, еңбекке де, отбасына да зиян келтіреді. Сол сияқты далада отты абайсыз жағу немесе құрғақ шөпті бақылаусыз қалдыру үлкен өртке себеп болуы мүмкін. Сондықтан мақал сақтық пен жауапкершілікті ұқтырады.
Jerdi azdyratyn - órt.