Жылан жылы жылыс болды,
Жылқы жылы ұрыс болды,
Қой жылы заңғар тоғыс болды.

Негізгі мағынасы

Мақал он екі жылдық мүшел санауындағы үш жылды ел басынан өткен оқиғалармен байланыстырады. Жылан жылы ел жылыс болды, яғни босып, үдере көшті; жылқы жылы соғыс болды; қой жылы «заңғар тоғыс» болды — бұл тіркестің мағынасы күңгірт, «үлкен тоғысу, ел қайта бас қосты» деп болжауға болады. Сөздіктерде мақал ертедегі соғыс пен босқыншылық жылдарының жаңғырығы ретінде түсіндіріледі. Халық ауыр жылдарды жыл атымен атап, ұрпаққа осылай жеткізген.

Образдар мен теңеулер

«Жылыс» — сөздіктерде көне сөз ретінде берілген: босқыншылық, елдің үдере көшуі. «Тоғыс» — тоғысу, түйісу, бір арнаға құйылу; халық күнтізбесінде Ай мен Үркердің түйісуі. «Заңғар» — өте биік, зор. Әр тармақ «жыл» сөзімен басталып, «болды» сөзімен аяқталады, ал «жылыс — ұрыс — тоғыс» ұйқасы ырғақ береді. Мүшел жыл санауы тарихты есте сақтаудың құралы болған: оқиға «пәлен жылы» деп жыл атымен айтылған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Қазір мақал сирек айтылады, көбіне тарих, шежіре, мүшел жыл туралы әңгімеде келтіріледі. Сарыны — баяндау. Ел басынан өткен ауыр кезеңдерді еске алғанда қарттардың сөзінде естіледі. Мысалы, ата немересіне мүшел жылдардың атын үйретіп, бұрынғылар оқиғаны қалай есте сақтағанын осы үш тармақпен түсіндіреді. Биылғы жылдың атына қарап жаман ырым жасау үшін айту орынсыз.

Қолданылу жағдаяттары

— Тарих сабағында мұғалім оқушыларға халықтың ауыр жылдарды мүшел жыл атымен есте сақтағанын түсіндіріп, осы мақалды оқыды.
— Ауылдағы шежіреші қария жас жігіттерге ата-бабасының қай жылы көшіп, қай жылы соғысқа аттанғанын айтып, осы сөзді келтірді.