Қыстың соңы - жеті тоғыс,
Көктем басы - бес тоғыс.

Негізгі мағынасы

Халық күнтізбесінде қыстың соңғы айы — жеті тоғыс, яғни Ай Үркерді айдың жетінші күні басып өтетін ай, шамамен ақпан. Көктемнің бірінші айы — бес тоғыс, шамамен наурыз. Мақал жыл мезгілдерін аспан белгілерімен байланыстырып, оларды есте сақтауға көмектеседі. Бұл — аспан мен жерге қарап уақыт өлшеген ата-баба тәжірибесі: малшы да, егінші де қыстан шығуды осы белгімен есептеген.

Образдар мен теңеулер

Тоғыс — Ай мен Үркердің кездесуі. Ай орағы мен Үркер шоқжұлдызы түнгі аспанда түйіскенде, оның айдың қай күні болғанын санап, айды атаған. Әр келесі айда сан екіге кемиді: жеті, бес, үш. Мақалдың екі тармағы бірдей құрылған: «қыстың соңы — көктем басы», «жеті тоғыс — бес тоғыс». Бұл есте сақтауға ыңғайлы санамақ сияқты. Көшпелі адамға қағаз күнтізбенің орнын аспан алмастырған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Қазір мақал көбіне халық күнтізбесі туралы әңгімеде, сабақта, кітапта келтіріледі; ауылдағы қарттар ауа райын болжағанда да айтады. Сарыны — түсіндіру, тәжірибе бөлісу. Мысалы, ата немересіне түнгі аспанды көрсетіп: «Қыстың соңы — жеті тоғыс, көктем басы — бес тоғыс, міне, Үркер айға жақындап келеді».

Қолданылу жағдаяттары

— Қысқы түнде қыстаудың сыртына шыққан ата немересіне Үркерді көрсетіп, көктемнің жақын екенін түсіндірді.
— Мектептегі өлкетану үйірмесінде балалар ескі күнтізбенің кестесін жасап, осы мақалды тақтаға жазды.