Кешегі жылға бүгін сай,
Былтырғы құлын - биыл тай.

Негізгі мағынасы

Былтыр туған құлын бір жылда өсіп, биыл тай болады — бұл малшы күнде көріп жүрген нәрсе. Мақал осы табиғи заңдылықты уақыттың жүрісіне теңейді: бүгінгі күн кешегінің жалғасы, бәрі өз ретімен өседі, өзгереді. Кеше бала болған бүгін бозбала, кеше көшет болған бүгін ағаш. Мақал асықпауға, әр нәрсенің өз мезгілі барын түсінуге үйретеді. Сонымен бірге уақыттың ешкімді күтпейтінін, жас буынның тез жетіліп, өз орнын алатынын да аңғартады.

Образдар мен теңеулер

Жылқы төлінің жас атаулары қазақ тұрмысында өте нақты: құлын — сол жылы туған төл, тай — бір жастан асқаны, құнан — екі жасар, дөнен — үш жасар. Құлынның тайға айналуы — жылдың бір айналымы, сондықтан мақалда уақыт өлшемі ретінде алынған. Бірінші жолда «кешегі жыл» мен «бүгін», екінші жолда «былтыр» мен «биыл» қатар қойылып, өткен мен қазіргі салыстырылады. «Сай» мен «тай» ұйқасып, мақал тақпақтай естіледі. Көшпелі ел жылды мал төлімен санауға әдеттенген.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне уақыттың тез өткеніне таңданғанда немесе бала-шағаның қалай өскенін байқағанда айтады. Үлкендер жастарды көріп, «былтыр ғана кішкентай едің» деген мағынада жылы, сүйсіне айтады. Кейде өзгерістен қорқып тұрған адамды тыныштандыру үшін де айтылады: бәрі өз ретімен келеді. Қайғыға ұшыраған адамға айтуға келмейді. Мысалы: «Немерем биыл мектепке барды, былтырғы құлын — биыл тай деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Той үстінде бір кезде бесікте жатқан жиенінің бойжетіп, үйленгенін көрген нағашы ағасы мақалды күле айтады.
— Жылқышы көктемде жылқыны санап, былтырғы құлындардың бәрі тай болып жетілгенін көріп, баласына мақалды айтады.
— Мұғалім бесінші сыныпта қабылдаған шәкірттерінің тоғызыншыға жеткенін байқап, әріптесіне мақалмен тіл қатады.