«Жүгірген жетпес, бұйырған кетпес.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қанша жүгірсең де, саған бұйырмаған нәрсеге жете алмайсың; ал маңдайыңа жазылған, бұйырған несібе қолыңнан кетпейді. Мақал асығыстық пен ашкөздікті тыяды: адам бәрін қуып жетемін деп әуреленбесін, өз несібесі өзіне келеді. Көбіне қолынан бір мүмкіндік шығып кеткен адамды жұбату үшін айтылады. Бұл жалқаулыққа шақыру емес: тынымсыз жүгіріс пен өз жолын байыппен жүру — екі бөлек нәрсе.
Образдар мен теңеулер
Мақал екі қарама-қарсы етістікпен құрылған: «жүгірген» мен «бұйырған», «жетпес» пен «кетпес». Ұйқасы да, ырғағы да айнадай. Жүгіру — адамның өз күшімен қуу, асығу; бұйыру — тағдырдың үлесті белгілеуі. Бұйыру сөзі тілімізде несібемен байланысты: аузыңа бұйырсын, нәсібі бұйырды деп айтады. Сөйтіп мақал адам ұмтылысы мен тағдыр үлесін бір таразыға салады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды мүмкіндігін жіберіп алып қапаланған адамға, қолы жетпеген нәрсеге күйінген кісіге жұбату ретінде айтады. Сондай-ақ біреудің асығып, бәрін қармап жүргенін көргенде сабырға шақырады. Үні тыныш, жұбату. Еңбек етпей, тек күтіп отырған адамды ақтау үшін айту мақалдың мәнін бұрмалайды. Мысал: «Көлік сатып алмақ болып, басқа біреу озып кеткенде ренжіген жігітке әкесі: — Жүгірген жетпес, бұйырған кетпес, — деді».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда шашу шашылғанда кішкентай қыз ештеңе ала алмай жылағанда, әжесі қалтасынан кәмпит беріп, мақалды айтып жұбатады.
— Өзен жағасында күні бойы балық ұстай алмаған бала кетер алдында ірі балық ілгенде, атасы мақалды айтып күледі.