Жарлы кісі бай болса,
Көтін қоюға жер таппайды.
Бай кісі жарлы болса,
Бетін қоюға жер таппайды.
«Жарлы кісі бай болса, Көтін қоюға жер таппайды. Бай кісі жа…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам өміріндегі байлық пен жоқшылықтың өткінші екенін аңғартады. Бүгінгі бай ертең жарлы, бүгінгі жарлы ертең бай болуы мүмкін. Сондықтан дүниеге мастанбай, таршылыққа да күйзелмей, кісілік қалпын сақтаған жөн. Астарлы мағынасы — дәулетке сеніп паңдану да, жоқтықтан ұялып қорлану да орынсыз. Адамды адам ететін — мал-дүние емес, мінезі мен абыройы.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «көтін қоюға жер таппайды», «бетін қоюға жер таппайды» деген тіркестер — өте әсерлі әсірелеу. Бірі байлықтан астамсып, өзін-өзі билей алмай қалған адамды білдірсе, екіншісі кедейлікке ұшырап, елге қарауға ұялатын күйді көрсетеді. Яғни екі жағдайда да адамдық салмақтан айрылу сыналады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал табысы көбейгенде тәкаппарланып кетпеу, ал қиындыққа тап болсаң еңсеңді түсірмеу керегін еске салады. Мысалы, бір адам жаңа қызметке кіріп, қымбат киім алып, бұрынғы таныстарын менсінбей кетсе, кейін жұмысынан айырылып қалған кезде сол сөздің мәнін түсінеді: байлыққа мәз болу да, жоқшылықтан қысылу да — тұрақсыз күй.
Kótin qoıýǵa jer tappaıdy.
Baı kisi jarly bolsa,
Betin qoıýǵa jer tappaıdy.