Жаңбыр жауса - жер тоқ,
Егін ексе - ел тоқ,
Бұлақ ақса - көл тоқ,
Еңбек етсе - ер тоқ.

Негізгі мағынасы

Төрт жол бір заңдылықты төрт рет қайталайды: жаңбыр жауса жер нәрленеді, егін егілсе ел тояды, бұлақ ақса көл толады, еңбек етсе ер азамат тоқ болады. Табиғаттағы әрбір тоқшылықтың өз себебі бар, адам өміріндегі тоқшылықтың себебі — еңбек. Мақал еңбекті жаңбыр мен бұлақ сияқты табиғи, тіршілікке қажетті күш қатарына қояды. «Тоқ» сөзі тек қарын тоюды емес, мол, жетімді, берекелі болуды білдіреді.

Образдар мен теңеулер

Мақал табиғаттан адамға қарай жүреді: жер, ел, көл, ер. Жаңбыр — даланың тіршілігі, онсыз шөп шықпай, мал арықтайды; бұлақ — көлдің жаны, көзі бітсе, көл тартылады. Осы бейнелерден кейін «еңбек — ердің жаңбыры, ердің бұлағы» деген ой өзінен-өзі туады. Әр жол «-са — тоқ» деген бір үлгімен құрылған, ал «жер, ел, көл, ер» ұйқасы мақалды өлеңдей әуенді етеді. «Ер» мұнда тек еркек емес, жалпы азамат, адам.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Еңбекке, кәсіпке баулығанда, егін, мал шаруашылығы туралы сөз болғанда немесе мол өнімге қуанғанда айтылады. Мектепте еңбек тақырыбындағы сабақтарда, мерекелік тілектерде де жиі келтіріледі. Үні салтанатты, ақыл-тілек ретінде. Мысалы, күзде астық жиналғанда ауыл әкімі: «Жаңбыр жауса — жер тоқ, еңбек етсе — ер тоқ, биыл бәріміздің еңбегіміз ақталды» дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Жаздағы жаңбырдан кейін атасы немересімен шабындыққа шығып, көктеп тұрған шөпті көрсетіп, мақалды басынан аяғына дейін айтады.
— Қыркүйекте мектеп бақшасынан картоп қазған оқушыларға мұғалім жиналған қаптарды санап, мақалды еске салады.