Жаман дос - көлеңке:
басыңа бақ қонса,
қашып құтыла алмайсың.
Басыңа бұлт төнсе,
іздеп таба алмайсың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Жаман дос сырттай жанында жүргенімен, шын керек кезде пайдасы жоқ адамды білдіреді. Егер басыңа бақ, дәулет, қуаныш қонса, ондай дос қасыңнан табылып, қызығыңа ортақтасады. Ал басыңа қиындық, қайғы, сынақ түссе, ол сені қолдаудың орнына жоғалып кетеді. Сондықтан мақал адамды дос таңдауда сақ болуға, шынайы жанашыр мен көлгір досының ара-жігін ажыратуға үйретеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "көлеңке" — тұрақсыз, шын мәнінде тірек бола алмайтын, тек жарықта ғана көрінетін бейне. Жаман дос та сондай: жайлы кезде жаныңнан шықпайды, ал ауыр күнде із-түзсіз кетеді. "Бақ қону" — сәттілік, береке, табыс; "бұлт төну" — қайғы, қиындық, қауіп-қатер. Осы екі образ дос мінезінің шынайылығын айқындайды.
Қазіргі өмірде
Бүгінгі күні бұл мақал әлеуметтік ортада, жұмыста, оқу кезінде өте орынды. Мысалы, бір адам жаңа жоба бастап, жетістікке жеткенде айналасында мақтап-марапаттайтын таныстар көбейеді, бірақ жоба сәтсіздікке ұшыраса, солардың көбі хабарласпай қояды. Мақал осындайда адал дос пен пайдакүнем адамның айырмасын түсіндіреді.
basyńa baq qonsa,
qashyp qutyla almaısyń.
Basyńa bult tónse,
izdep taba almaısyń.