Жақсыға мал бітсе,
Ағайынға қарасады.
Жаманға мал бітсе,
Көрінгенмен итше таласады.

Негізгі мағынасы

Бұл мақал байлық адамның мінезін айқындайтынын айтады. Жақсы, парасатты адам мал-мүлікті көбейтсе, оны тек өз басына жұмсамай, ағайын-туысқа да сүйеу болып, қамқорлық көрсетеді. Ал жаман, іштар адам байыса, керісінше, біреумен сөзге келіп, қызғаныш пен тартысқа ұрынып, көрінгенмен керісіп кетеді. Яғни, байлық адамның шын болмысын ашатын сынақ.

Образдар мен теңеулер

Мұндағы «мал біту» — дәулет пен ырыстың келуі. «Ағайынға қарасады» дегені — туысқа жәрдем беріп, елге пайдасын тигізу. Ал «итше таласады» тіркесі жаман адамның орынсыз жанжалға, ұсақ тартысқа бейім екенін бейнелейді. Иттің таласы — көргенсіздік, ашкөздік, ырысқа ие бола алмайтын мінездің символы.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бұл мақал бүгін де өзекті. Мысалы, кәсібі жүріп, табысы артқан адам отбасына, бауырларына қолдау жасап, жақсылық таратса — оның адамгершілігі көрінеді. Ал біреу аз ғана жетістікке жетіп алып, өзгемен мақтанға, дау-дамайға кіріссе, мақалдағы «жаманның» қылығын қайталайды. Сондықтан байлықтан бұрын мінезді түзеу маңызды.