Жақсы адам тауып айтады,
Жаман адам қауып айтады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның сөз айту мәнерін мінезімен байланыстырады. Жақсы адам біреуге ескерту айтса да, ойлап, байыппен, жарастырып айтады; мақсаты — түзету, түсіндіру, көмектесу. Ал жаман адам сөзін ақылмен емес, ашумен, дөрекілікпен, тиісіп, «қауып» айтады. Яғни, сөздің мазмұны ғана емес, оны қалай айтуы да адамның ішкі болмысын көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «тауып айту» — орынды, дәл, жұмсақ сөйлеу дегенді білдіреді. Бұл жерде жақсы адамның сөзі нысанаға дәл тиетін, бірақ жанды ауыртпайтын сөз ретінде көрінеді. Ал «қауып айту» — иттің ұмтылып, тістеп алуға дайын тұрған күйін елестетеді. Бұл образ жаман адамның ашулы, шапшаң, ызалы әрі жаралаушы сөзін бейнелейді. Демек, сөз адамның мәдениетін де, тәрбиесін де аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе жұмыста, отбасында, әлеуметтік желіде өте орынды. Мысалы, мұғалім оқушының қатесін ұрысумен емес, дұрыс жолын көрсетіп түсіндірсе, ол — «тауып айту». Ал біреу пікірталаста қарсыласын кемсітіп, ауыр сөз айтса, ол — «қауып айту». Сондықтан ойлы, сыпайы сөйлеу адамды сыйлы етеді.
Jaman adam qaýyp aıtady.