Замана айнасы - замандас.
«Замана айнасы - замандас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Заманның айнасы — замандас: бір кезеңде өмір сүрген адамдардың мінезі, ойы, тілегі сол заманның бет-бейнесін көрсетеді. Дәуірдің қандай екенін білгің келсе, оның адамдарына қара. Сонымен қатар адам өзінің кім екенін замандастарына қарап та түсінеді, өйткені олар бір ауаны жұтып, бір қиындықты көрген. Мақал заман мен адамды ажыратпайды: заман адамды қалыптастырады, адам заманды танытады.
Образдар мен теңеулер
Айна — адам өз бейнесін көретін зат, бұрынғы қазақ тұрмысында ол бағалы, сирек бұйым болған. Айна сөзі мақалда бір нәрсенің шын келбетін көрсететін құрал ретінде алынған. Замана мен замандас бір түбірден шығып, мақалдың ішінде өзара үндесіп тұр: замандас — заманның өз туындысы. Құрылымы қарапайым: бір нәрсе екінші нәрсенің айнасы. Мұндай теңеу қазақ мақалдарында жиі кездеседі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал белгілі бір дәуірді, ұрпақты сипаттағанда айтылады: әке баласының құрбыларын көріп, бүгінгі заман туралы ойлағанда, тарихшы бір кезеңді сол кезеңнің адамдары арқылы түсіндіргенде. Интонациясы — байыпты, ойлы. Бір адамның кемшілігін бүкіл ұрпаққа таңу үшін айту әділетсіз. Мысалы: бүгінгі жастардың еңбекқорлығын көрген ата: «Замана айнасы — замандас, заман да жақсарып келеді», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Әдебиет сабағында мұғалім бір кезеңнің ақындарын салыстырып, оқушыларға осы мақалды түсіндірді.
— Жиырма жылдан кейін ауылда жиналған сыныптастар бір-бірінің тағдырынан өз заманын көріп, біреуі осы мақалды айтты.