«Заман - ұзақ, сұрыпталған дәуір.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл сөйлем мақалдан гөрі заман сөзіне берілген анықтамаға ұқсайды: заман — ұзақ, сұрыпталған дәуір. Мағынасын жалпы ойы бойынша сақ түсіндіруге болады: заман — бір күн не бір жыл емес, ұзақ кезең, ол уақыт өткен сайын адамдар мен істерді сұрыптап, лайықтысын сақтап, қалғанын ұмыттырады. Қай дәуір де өз адамдарын, өз ұғымдарын іріктеп қалдырады. Сөйлемнің халық мақалы ретінде қолданылатыны күмәнді.
Образдар мен теңеулер
Заман — қазақта ұзақ уақыт, дәуір, ел тұрмысының бір кезеңі. Дәуір де соған жақын, бірақ кітаби сөз. Сұрыптау — астықты, малды іріктеп, жақсысын бөлу, малшы мен егіншінің күнделікті ісі. Сұрыпталған дәуір тіркесі уақытты елеуішке теңейді: ол өткенді елеп, керегін сақтайды. Сөйлемде ырғақ та, ұйқас та жоқ, мақалға тән бейнелілік әлсіз, сондықтан оның мақал екені күмән туғызады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Сөйлем күнделікті сөйлеуде мақал ретінде сирек айтылады. Тарих, уақыт туралы әңгімеде, дәуірдің өзгеруін түсіндіргенде анықтама ретінде келтіруге болады. Мектеп жұмысында оны халық мақалы деп нық айтпаған жөн, алдымен сенімді жинақтан тексеру керек. Мысалы: тарих сабағында мұғалім: «Заман — ұзақ, сұрыпталған дәуір, одан тек лайықтысы қалады», — деп кезеңдерді түсіндіреді.
Қолданылу жағдаяттары
— Тарих үйірмесінде оқушылар әр дәуірден қалған мұраларды талдап, жетекші осы сөзді еске салды.
— Ата немересіне бұрынғы әндердің көбі ұмытылып, ең жақсылары ғана қалғанын айтып, осы сөзді қосты.