Үндемесең, дау алар,
Жата берсең, жау алар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамды қажет кезде үнсіз қалмай, өз құқығы мен намысын қорғай білуге шақырады. Егер адам орынсыз үндемей, өз ойын айтпай, әділдікке араласпаса, біреулер оның әлсіздігін пайдаланып, сөзін де, орнын да алып қоюы мүмкін. Тура мағынасында бұл — әрекетсіздік пен сақтанбаудың зияны. Астарлы мағынасы — өмірде батылдық, сергектік, өз мүддеңді қорғау керек деген ой.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «дау» — сөз таласы ғана емес, кез келген келіспеушілік пен қиындықтың белгісі. «Жау» — сыртқы дұшпаннан бөлек, адамның құқығына, абыройына, тірлігіне қауіп төндіретін күш. «Үндемесең» және «жата берсең» деген тіркестер қимылсыздықты, енжарлықты бейнелейді. Яғни мақал жалқаулық пен босаңдықтың соңы жақсылыққа апармайтынын көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды жұмыс орнында, оқу орнында немесе қоғамда өз пікірін айтпай жүріп, кейін әділетсіздікке тап болған жағдайларда қолдануға болады. Мысалы, қызметкер өз еңбегін қорғамай, үнсіз жүре берсе, оның міндетін көбейтіп, құқын елемеуі мүмкін. Сондықтан дер кезінде сөйлеп, мәселені ашық айту маңызды.
Jata berseń, jaý alar.