Үндемесең, дау алар,
Жата берсең, жау алар.
«Үндемесең, дау алар, Жата берсең, жау алар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Дауда үндемей отырсаң, хақың кетеді, дауды басқа біреу ұтады; жата берсең, жау келіп, бар-жоғыңды алып кетеді. Мақал енжарлық пен үнсіздіктің зардабын айтады. Өз құқығыңды сөзбен, ісіңді әрекетпен қорғамасаң, оны ешкім қорғап бермейді. Ертеде дау билер алдында сөзбен шешілген, сол себепті сөйлей алмаған, үн шығармаған адам ұтылған. Мақал әрі сөзге, әрі іске шақырады.
Образдар мен теңеулер
Екі жол қатар құрылған: үндемеу — жату, дау — жау, алар — алар. Дау мен жау бір ғана дыбыспен ажыратылады, ұйқасы да, ырғағы да сонда. Бірінші жол сөзге, екінші жол іске қатысты: бірінде үнсіздік, бірінде ұйқы мен жалқаулық. Дау алу — дауда ұтылу, хақыңның басқаға кетуі. Жау алу — шабуылдап, мал-мүлікті, елді жаулап алу. Екеуі де бір нәтижеге — айырылуға апарады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды өз құқығын қорғамай, үнсіз жүрген адамға, не істің қамын жемей жатқан жалқауға кеңес не сын ретінде айтады. Ата-ана балаға, ағайын бір-біріне айтады. Сабырлы, ойланып сөйлейтін адамды «үндемейді» деп кінәлауға пайдалану орынсыз: мақал маңызды сәттегі енжарлықты айтады. Мысалы: «Жиналыста неге үндемедің? Жеріңді басқаға бөліп жатыр ғой. Үндемесең, дау алар, жата берсең, жау алар».
Қолданылу жағдаяттары
— Көршісі қоршауды бір метр жылжытқанда үндемей жүрген күйеуіне әйелі осы мақалды айтып, жер бөліміне баруға көндірді.
— Сабақта сұрақ қоюдан ұялатын балаға мұғалім мақалдың бірінші жолын айтып, ойын батыл айтуға шақырды.
— Шөп шабу кезінде таңертең ұйықтап жатқан ұлын әкесі мақалдың екінші жолын айтып, оятып жіберді.
Jata berseń, jaý alar.