Ұят қашты дегенше,
етегін ашты дей бер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның ұяттан айырылуы, ар-ожданнан қол үзгені ашықтан-ашық жаман қылыққа барғанымен тең екенін білдіреді. Яғни біреу «ұятынан қашты» десе, ол енді шектен шығып, арсыздыққа, орынсыз іске бейім болды деген сөз. Мұнда ұят — адамның ішкі тежеуі, тәрбиесі мен адамдық өлшемі.
Образдар мен теңеулер
«Етегін ашты» деген тіркес тура мағынада емес, астарлы мағынада қолданылған. Қазақ ұғымында етек ашу — ұятты жерге бару, жөнсіз қылық көрсету, арсыздану мағынасын береді. Ал «ұят қашты» дегені — адамның беті ашылып, әдептен алыстағанын бейнелейтін өткір теңеу. Мақалдың көркемдігі де осында: ұят кеткен жерде жамандыққа жол ашылады деген ойды қысқа әрі әсерлі жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Бұл сөзді адамдар әдепсіз, жауапсыз немесе қоғамға зиян әрекет жасағанда қолдануға болады. Мысалы, біреу әлеуметтік желіде ар-намысқа тиетін, өтірік пен өсекке толы жазбалар жариялап жүрсе, «ұят қашса, етегін ашты дей бер» деп ескерту айтуға болады. Мақал адамды абыройын сақтауға, ұятты жоғалтпауға тәрбиелейді.
etegin ashty deı ber.