Жар басына үй тікпе,
Жар құласа үй кетер.
Ала болса ағайын,
Рулы елден күй кетер.

Негізгі мағынасы

Жардың басына үй тікпе: жағасын су жуған жар бір күні опырылады да, үйің бірге кетеді. Мақалдың екінші жартысы осы бейнені ағайынға көшіреді: ағайын ала болса, яғни алауыздыққа түссе, рулы елдің күйі, берекесі, тыныштығы кетеді. Іргесі берік емес жерге тігілген үй сияқты, ынтымағы жоқ ел де сырттай мықты көрінгенмен, бір сілкіністе құлап түседі. Ойы — тұрақтылықтың негізі бірлікте.

Образдар мен теңеулер

Жар — өзеннің, сайдың тік, биік жағасы, оның астын су жеп, топырағы мүжіліп отырады. Көшпелі ел қоныс таңдағанда жар басынан аулақ, тегіс, берік жерді таңдаған. «Ала болу» — ала жіптей екі түсті болу, бөліну, араздасу. «Күй» мұнда әуен емес, тұрмыс, хал-жағдай. Мақал төрт жолды өлең сияқты құрылған: алғашқы екі жол — табиғат көрінісі, соңғы екеуі — сол көріністің адам өміріндегі баламасы.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ағайын арасында дау шыққанда, үлкен кісілер ымыраға шақыру үшін айтады. Мұра бөлісіп, араздасып жүрген бауырларға ата-анасы да айтады. Үні — салмақты ескерту. Мысалы: «Жер үшін таласып, ақыры екеуің де ұтыласыңдар, ала болса ағайын, рулы елден күй кетер». Ұсақ әзіл-қалжыңға қатысты айтсаң, тым ауыр естіледі.

Қолданылу жағдаяттары

— Мұраға қалған көлік үшін ағайынды екі жігіт сөйлеспей кеткенде, аталары екеуін бір дастарқанға отырғызып, мақалды айтты.
— Ауыл жиналысында жайылым дауы ушыққанда, ақсақал өзен жағасындағы опырылған жардың үстінде қираған ескі қыстауды мысалға келтірді.