«Арыстанды арыстандай жігіт алар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Арыстанды арыстандай күшті, батыл жігіт қана жеңеді, жай адамның оған әлі жетпейді. Мақал үлкен іске, қауіпті қарсыласқа, ауыр міндетке соған тең келетін қайратты, жүректі адам керек екенін айтады. Бір жағынан ол ерлікті мадақтайды: зор нәтижеге жету үшін адамның өзі де зор болуы тиіс. Екінші жағынан, ескертеді: әлің жетпейтін іске ойланбай ұмтылма, күшті жауға күшті адам ғана төтеп береді. Жігітті «арыстандай» деп мақтау — қазақ сөзіндегі ежелгі дәстүр.
Образдар мен теңеулер
Арыстан — аңдардың патшасы, айбын мен күштің белгісі. Қазақ даласында ол көп кездеспегенімен, ертегі мен жырда батырлардың теңеуі болған: батырларды «арыстан жүрек», «арыстандай айбатты» деп сипаттайды. Мақалда бір сөз екі рет келеді: алдымен нақты аң ретінде, сосын адамға теңеу ретінде. Осы қайталау тең күштердің кездесуін көрсетеді — арыстанға қарсы арыстан. «Алар» етістігі аң аулаудан, жауды жеңуден шыққан: алу — жеңу, ұстау.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал қиын, қауіпті іске батыл кіріскен адамды мақтағанда, не керісінше, үлкен іске лайықты адам іздегенде айтылады. Үні — сүйсіну, кейде ескерту. Спортта мықты қарсыласқа шығатын балуанды демегенде де келеді. Әлсіз адамды кемсіту үшін айту орынсыз. Мысалы: «Бұл кәсіпорынды аяғынан тұрғызу оңай емес, арыстанды арыстандай жігіт алар, бұл іске Нұрланды шақырайық».
Қолданылу жағдаяттары
— Облыстық күресте әлем чемпионымен белдесуге шыққан ауыл балуанын бапкері арқасынан қағып, осы мақалмен батасын береді.
— Қасқыр отарға шауып мазалаған қыста ауылдың ең батыл аңшысы тазысын ертіп, жалғыз іздеуге шығады.
— Тасқын бұзған көпірді қайта салуды ешкім мойнына алмағанда, тәжірибелі инженер жігіт өзі келіп сұранады.