«Түйесі кетеген, ешкісі өреген.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалдың тура мағынасы: түйесі кете беретін, ешкісі өріске ұзап кететін шаруа. «Кетеген» — бір орында тұрмай, кете беретін, «өреген» — өріске құмар, алысқа жайылғыш деген сөздер. Мұндай малды бағу қиын, иесі күні бойы іздеумен әуре болады. Астарлы мағынасы — қолда тұрмайтын, ретсіз шаруа, бақылаусыз қалған дүние. Мақал қадағалау мен тәртіп жоқ жерде бар байлықтың да шашылып, иесін әбігерге салатынын меңзейді.
Образдар мен теңеулер
«Түйе» — көштің, ауыр жүктің иесі, ал «ешкі» — ширақ, тынымсыз түлік. Мінезі бөлек екі мал мұнда бір кемшілікпен — қашағандығымен қатар алынған. Үлкені де, кішісі де қолдан шығып кетсе, шаруада тыныштық болмайды. Бұл бейне малдың ғана емес, иесінің де бейқамдығын сездіреді: малы иесіне қарап өседі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл сөзді ісі ретсіз, бәрі қолынан шашылып жатқан адамға айтуға болады. Мысалы, бір кәсіпкер бірнеше жобаны қатар бастап, бірін де қадағаламаса, қызметкерлері әр жаққа кетіп, тапсырыстары да үзіле береді. Сонда «түйесі кетеген, ешкісі өреген» деген сөз дәл келеді. Мақал бар дүниені жинақы ұстап, уақытында қарап отыруды үйретеді.