Тоқытпасаң оқытпа.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуді күштеп немесе орынсыз итермелеп оқытпа, мәжбүрлеме деген ойды білдіреді. Астарлы мағынасы — адамға ақыл, тәрбие, білімді зорлықпен таңуға болмайды; әр іс өз ниетімен, өз қалауымен, өз жауапкершілігімен орындалғанда ғана нәтижелі болады. Кейде біреудің ісіне араласып, өз білгеніңді тықпалау да пайдадан гөрі зиян әкеледі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тоқытпа» сөзі қазақы тіршіліктегі тізгіндеп ұстау, жетектеу, қыспаққа алу мәнін аңғартады. «Оқытпа» — білім берудің ғана емес, жалпы бір іске үйретудің бейнесі. Яғни мақал адамды еркіне жіберіп, өз жолын өзі табуға мүмкіндік беру керек деген ойды астарлап жеткізеді. Бұл жерде оқу — кең мағынадағы тәлім, ал тоқтату — еркіндікті шектеу белгісі.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ата-ана баласының қабілетін ескермей, өз қалауымен ғана мамандық таңдауға мәжбүрлегенде немесе басшы қызметкеріне істі түсіндірмей, қайта-қайта қыстай бергенде айтылады. Мысалы, бір оқушы гуманитарлық пәнге бейім болса да, оны күштеп тек техникалық бағытқа жібере берсе, бұл мақал орынды еске түседі. Жастарды зорлықпен емес, ынтамен, қолдаумен жетелеу керек деген ойды білдіреді.