Сүйек тамыр сүйенісіп күн көрер,
Ауыз тамыр айтысып, ақысын алар.

Негізгі мағынасы

Мақалда екі түрлі тамыр, яғни дос, қатар суреттеледі. Сүйек тамыр — достығы туыстыққа ұласқан, құда-жекжатқа айналған, бір-біріне сүйеніп күн кешетін жандар: бірінің қиыны екіншісіне ортақ. Ауыз тамыр — достығы тек тілде жүрген адам: сыртынан «досым» дегенімен, ісі есепке құрылған, сәті келгенде дауласып, өз ақысын түгел өндіріп алады. Мақал шын жақынды өзара қолдауынан, ал сөз жүзіндегі досты өз пайдасын бірінші қоюынан танитынын айтады.

Образдар мен теңеулер

Тамыр — ертеде сыйлас дос, бір-біріне сый-сияпат жасап, қиын кезде қол ұшын беретін адам. Сүйек — қазақ ұғымында ата-тек, туыстық белгісі: «сүйегі бір», «сүйек жаңғырту» деген тіркестер содан. Демек сүйек тамыр — қаныңа сіңген, туыстай берік байланыс. Ауыз тамыр — тамыры ауызда ғана жатқан, тереңге бармаған достық. Екі жол бір-біріне қарсы құрылған: сүйеніс пен айтыс, күн көру мен ақы алу. «Сүйек — сүйеніс», «ауыз — айтыс» дыбыстас келіп, мақалды есте сақтауды жеңілдетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды достықтың шын-жалғанын салыстырғанда, біреудің есепшіл мінезін байқағанда айтады. Ренішті әрі салмақты сарында, кейде ескерту ретінде естіледі: жаңа танысқа бірден арқа сүйеме дегендей. Жақын адамның ұсақ айыбын теріп, оны бірден ауыз тамыр деп айыптау әділетсіз болар еді. Мысалы: «Жылда қонақ болып жүрді, қарызымды сұрағанымда көзін ала бастады. Ауыз тамыр айтысып ақысын алар деген осы екен».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда қыс қатты болып, жем таусылғанда құдасы бір машина шөп жіберді, ал «досым» деп жүрген көршісі шөбін қымбатқа сатты.
— Базарда бірге саудаласып жүрген серіктесі тиын-тебенге дейін есептесіп, ұрсысып кеткенде, қарт әкесі ауыз тамыр туралы мақалды еске алды.