Судың түбін шым бөгейді,
Даудың түбін қыз бөгейді.

Негізгі мағынасы

Ағып жатқан суды шыммен бөгегендей, екі ру, екі әулет арасындағы ұзаққа созылған дауды қыз алысып, қыз берісіп, құда болу тоқтатады. Ертеде ел арасындағы жер дауы, кек пен араздық көбіне неке арқылы бітімге келген: бір-біріне қыз берген жақтар енді жау емес, құда-жекжат болып шығатын. Мақал осы салтты айтады. Кейін оны кеңірек, қыз баланың татулық орнатар нәзік ықпалы туралы да түсіндіріп жүр, бірақ түп мағынасы — құдандалық бітім.

Образдар мен теңеулер

«Шым» — шөптің тамырымен бірге кесіп алынған қалың топырақ қабаты. Егін суарғанда, арық бұрғанда диқан суды шыммен бөгеген: шым ауыр әрі жабысқақ, су оны оңай шайып кете алмайды. «Түбін бөгеу» — ағынды бастауынан тоқтату. Мақал осы көріністі ел ісіне көшіреді: су қалай шыммен тоқтаса, дау да солай құдалықпен тоқтайды. «Су — дау», «шым — қыз» жұптары ұйқаспен, «бөгейді» сөзінің қайталануымен бекітілген. Бұл салтта қыздың өз қалауы ескерілмеген кездер де болғанын ұмытпау керек.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін мақал көбіне тарихи, этнографиялық әңгімеде, құдандалық салтын түсіндіргенде келтіріледі. Тойда бұрын араз болған екі әулеттің жарасымын айту үшін әзіл ретінде де естіледі. Қызды дау шешетін құрал ретінде көрсету бүгін орынсыз, сондықтан оны нақты бір қыздың тағдырына қарата айту жараспайды. Мысал: «Бұрынғылар араздасқан екі ру арасына құдалық жасап, судың түбін шым, даудың түбін қыз бөгейді деген».

Қолданылу жағдаяттары

— Тарих сабағында мұғалім ру аралық дау-жанжалдың құдандалықпен бітімге келгенін түсіндіріп, тақтаға осы мақалды жазды.
— Бұрын жер үшін араздасқан екі әулеттің балалары үйленген тойда тамада әзілдеп осы мақалды айтты.
— Бақшадағы арықты шыммен бөгеп жатқан атасы немересіне мақалдың бірінші жолын іс жүзінде көрсетті.