Сәуір болса, күн күркірер,
Күн күркіресе, көк дүркірер.

Негізгі мағынасы

Сәуір келсе, найзағай ойнап, күн күркірейді; күн күркіресе, жаңбыр жауып, көк шөп дүркірей көтеріледі. Мақал халықтың табиғатты бақылауынан туған: көктемгі алғашқы найзағай мен жаңбыр жердің оянуын білдіреді. Тізбектің мәні — бір құбылыс екіншісін тудырады, мезгіл өз ретімен жүреді. Ауыспалы мағынада әр нәрсенің себеп-салдары барын, жақсылықтың белгісі алдын ала көрінетінін аңғартады.

Образдар мен теңеулер

«Күн күркірер» — найзағайдың гүрілі, «күн» мұнда аспан мағынасында. «Көк дүркірер» — көк шөптің бірден, қаптай шығуы; «дүркірей» сөзі дүрліге, жаппай деген мағына береді. «Күркірер — дүркірер» ұйқасы найзағайдың дыбысы сияқты күңіренеді. Мақал тізбекті құрылымға салынған: бірінші тармақтың соңы екіншісінің басы болады. Бұл — халық ауыз әдебиетіндегі сүйікті тәсіл.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Көктемде алғашқы найзағай ойнағанда, ауылда егінші мен малшы қуанып айтады. Сарыны — қуанышты болжам. Мысалы, сәуірдің түнінде күн күркірегенде әкесі балаларына: «Сәуір болса, күн күркірер, күн күркіресе, көк дүркірер, ертең өріс жасарады». Табиғат туралы сабақтарда да мысал ретінде келтіріледі.

Қолданылу жағдаяттары

— Сәуірдің түнінде алғашқы найзағай ойнағанда, қорқып оянған немересін әжесі осы мақалмен тыныштандырды.
— Диқан көктемгі жаңбырдан кейін егістікке шығып, ұлына жер бетінде көктің біліне бастағанын көрсетті.