Күн күркіресе, жер иір,
Жер иісе, мал иір.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал табиғат құбылысы мен тіршілік байланысын астастырып түсіндіреді. Күн күркірегенде жердің ылғал тартып, жұмсарып, «иір» болуы — яғни икемге келуі меңзеледі. Ал жер ылғалданып, шөбі шүйгінденсе, мал да соған қарай жайылып, қоң жинап, тіршілікке бейімделеді. Астарлы мағынасы — әр нәрсенің өз мезгілі, өз әсері бар: орта өзгерсе, соған қарай тіршілік те өзгереді. Табиғаттағы бір құбылыс екіншісіне ықпал етіп, бәрі өзара сабақтас екенін білдіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «күн күркіреуі» — жаңбырдың, жауын-шашынның белгісі. «Жер иіру» — жердің ылғалданып жұмсаруы, берекеге келуі. «Мал иіру» — малдың да жайылымға икемделіп, қорек табуы. Яғни жер мен малдың байланысы арқылы қазақтың көшпелі тұрмысы, табиғатқа тәуелді өмірі көрінеді. Бұл образдар шаруаның тәжірибесін, ауа райын аңғарған ел даналығын танытады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал бір өзгерістің екінші нәрсеге әсер ететінін айту үшін де қолданылады. Мысалы, көктемде жаңбыр мол жауса, егін көгеріп, шаруаның еңбегі өнімді болады. Сол сияқты жұмыста жағдай жақсарса, адамдардың көңілі де, нәтижесі де оңалады.
Jer ıise, mal ıir.