Бес тоғыста қар кетпес,
Үш тоғыста қар қалмас.
«Бес тоғыста қар кетпес, Үш тоғыста қар қалмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бес тоғыс айында, яғни көктемнің басында, қар әлі толық кетпейді; ал үш тоғыс айында, көктемнің ортасында, қар мүлде қалмайды. Мақал халық күнтізбесінің бақылауына сүйенген: Ай мен Үркердің түйісуіне қарап, қардың қашан кететінін болжаған. Малшы осыған қарап көшті, төл алуды, жайылымды жоспарлаған. Ауыспалы мағынада мақал асықпауды, бірақ мезгілі келгенде өзгерістің сөзсіз болатынын еске салады.
Образдар мен теңеулер
Тоғыс — Ай орағының Үркер шоқжұлдызын басып өтуі. Халық айларды осы түйісудің айдың қай күні болатынына қарап атаған: бес тоғыс — түйісу айдың бесінші күні, үш тоғыс — үшінші күні. Мақал екі тармақты, қарама-қарсы құрылған: «кетпес — қалмас». Екеуі де қар туралы: бірінде ол әлі бар, бірінде енді жоқ. Санның кемуі мезгілдің ілгерілеуін көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көктемде қар ұзақ жатқанда немесе ерте еріп кеткенде, күнтізбе білетін қарттар айтады. Сарыны — болжам, тәжірибелі кісінің салмақты сөзі. Мысалы, наурызда қар қайта жауғанда ата: «Бес тоғыста қар кетпес, үш тоғыста қар қалмас, асықпаңдар». Қазір көбіне халық күнтізбесі туралы әңгімеде келтіріледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Наурызда қар еріп бітпей, малды өріске шығара алмай жүрген шаруаға қарт малшы күте тұруды айтты.
— География сабағында мұғалім оқушыларға қазақтың Ай мен Үркерге қарап мезгіл болжағанын осы мақалмен түсіндірді.
Úsh toǵysta qar qalmas.