«Отансыз адам - ормансыз бұлбұл.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұлбұл орманда, бақта, бұтақтың арасында ғана сайрайды; орманы жоқ бұлбұлдың әні де, ұясы да, баспанасы да жоқ. Мақал Отанынан айырылған адамды осындай құсқа теңейді: ол жат жерде өзін бөтен сезінеді, жаны тыным таппайды, бар өнері мен қуаты ашылмайды. Адамның бақыты, шабыты, ұрпағының болашағы туған жерімен тығыз байланысты. Мақал Отанның адам үшін табиғи орта, тіршілік негізі екенін айтады.
Образдар мен теңеулер
Бұлбұл — қазақ поэзиясында әсем әннің, шабыттың, сұлулықтың құсы; әнші адамды «бұлбұлдай сайрады» деп мақтайды. Орман — оның ұясы, баспанасы, әнін тыңдайтын әлемі. Мақал «отансыз» бен «ормансыз» сөздерін ұйқастырып, екі «-сыз» жұрнағымен айырылуды күшейтеді. Адам мен құсты қатар қою арқылы Отан ұғымы табиғи, тірі нәрсеге айналады: құсты орманнан, адамды елінен бөлсе, екеуі де солады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Туған жерден жырақ, жат жерде жүрген адамдардың тағдыры туралы әңгімеде айтылады. Мерекелік сөзде, туған жер туралы шығармада, тәрбие әңгімесінде жиі кездеседі. Үнінде аяушылық пен сағыныш бар, сондықтан жат жерде амалсыз жүрген адамды айыптау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Жылдар бойы шетелде жүріп, әнін де ұмытқан ақын туралы оқығанда, мұғалім: Отансыз адам — ормансыз бұлбұл деді».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылға жылдар өткен соң оралған домбырашы ағай ауыл клубында күй тартып, өзін қайта тапқанын айтты; тыңдаушылар мақалды есіне алды.
— Жат елге көшіп кеткен көршісінен хат алған әжей оның сағынышын оқып, күйеуіне мақалды айтты.