«Опасызда Отан жоқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Опасыз — сенімге кіріп, артынан сатып кететін, уәдесіне, досына, еліне адал болмайтын адам. Мақал мұндай адамның шын Отаны болмайды дейді: ол қай жерде пайда көрсе, сонда ауады, бүгін бір жақта, ертең екінші жақта. Отан ұғымы адалдықпен тығыз байланысты: еліңе опалы болсаң ғана, ол саған Отан. Мақалда екінші ой да бар: опасыз адамды ел де өз ұлы деп танымайды, ол ешкімге сенімді, ешкімге жақын емес.
Образдар мен теңеулер
Опа — адалдық, сертке беріктік, сенім; «опалы дос», «опасыз жар» деген тіркестер ертеден бар. Опасыз — сол адалдықтан жұрдай адам. Мақал үш сөзден тұрады, оның күші осы қысқалықта: қайта қаралмайтын үкім сияқты естіледі. «Опасыз» бен «Отан» сөздеріндегі «о» дыбысының қайталануы ойды бекітеді. Қазақ ұғымында опасыздық пен сатқындық ең ауыр қылықтардың бірі саналған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Сатқындық, опасыздық туралы әңгімеде, тарихи оқиғаларды талдағанда, тәрбие сағатында айтылады. Үні — қатаң, сынаушы. Басқа елге көшіп кеткен, тағдыр солай айдаған адамды опасыз деп айыптау үшін айту орынсыз: мақал сатқындық туралы. Мысалы: «Жаумен ауыз жаласқан сатқынды ел кешірмеді. Опасызда Отан жоқ».
Қолданылу жағдаяттары
— Тарих сабағында мұғалім жауға ел құпиясын сатқан адам туралы оқиғаны айтып, мақалды тақтаға жазды.
— Ауыл ақсақалы досының сенімін алдаған жігіт туралы әңгімеде, мұндай адамның еліне де адал болмайтынын айтты.