Оқтау жұтқандай сіресіп.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Оқтау жұтқандай сіресіп» деген мақал адамды тым қатып қалған, қимылы аз, ыңғайсыз тұрған күйде бейнелейді. Тура мағынасында бұл — оқтауды жұтып қойғандай дене бүгіліп, иілмей, сіресіп қалу. Астарлы мағынасында адам мінезінің қаттылығын, сыпайы емес тұрысын, не бір жағдайдан қысылып, қимылсыз қалуын білдіреді. Кейде бұл сөз сабырсыз, икемсіз, салмақсыз адамға қатысты да айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «оқтау» — ұзын, түзу ағаш құрал. Оны «жұтқандай» деу адамның денесі де соған ұқсап, тік әрі қимылсыз болып қалғанын елестетеді. «Сіресу» сөзі қатаю, босамау, еркін қозғала алмау мағынасын береді. Яғни мақал адамның сыртқы қалпын ғана емес, ішкі қысылу мен жасандылықты да аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл тіркес көбіне біреудің еркін тұрмай, ыңғайсыз кейіпте тұрғанын суреттеуге қолданылады. Мысалы, жаңа ортаға кіріп, өзін еркін ұстай алмай тұрған жігітті «оқтау жұтқандай сіресіп тұр» деп сипаттауға болады. Бұл сөз адамға табиғи, жинақы, бірақ шектен тыс қатайып қалмайтын мінез қажет екенін еске салады.