Мерт келмей жұтқа,
Қазы келмей дауға барма.

Негізгі мағынасы

Мерт келмей, яғни ажал төнбей тұрып жұтқа, қазы келмей тұрып дауға барма. Мақал қауіп пен даудың алдынан өз бетімен шықпауға кеңес береді. Жұт — көшпелі елдің ең ауыр апаты, оған өз аяғыңмен ұмтылу ақылға сыймайды. Дауға да төреші жоқ жерде барсаң, сөз ұрысқа, ұрыс төбелеске айналады. Түйіні: бәлені өзің іздеме, қиындық шынымен төнгенде ғана оған қарсы тұр, ал талас-тартысты әділ төреші алдында шеш.

Образдар мен теңеулер

Мақалда екі параллель жол бар, ортақ «барма» етістігі соңында бір-ақ рет айтылады: бұл ықшам құрылым көне мақалдарға тән. «Мерт» — ажал, кенеттен келген өлім не жарақат: «мерт болды», «мертікті» тіркестері осыдан. Жұт — жем-шөп таппай малдың жаппай қырылуы (қалың қардан, көктайғақтан не қуаңшылықтан), ел үшін ажалмен тең апат. Қазы — шариғат бойынша дау шешетін төреші, онсыз дауға бару — тәртіпсіз айтысқа кірісу. Екі жол да адамды асығыс қадамнан тоқтатады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал бүгін сирек айтылады, мағынасы көне болғандықтан үлкендер оны түсіндіре отырып қолданады. Біреу әлі болмаған қиындықты алдын ала іздеп, уайымға батқанда немесе дауды төрешісіз, өз бетімен шешпек болғанда ескерту ретінде келеді. Реңкі — байсалды ақыл. Мысал: «Көршіңмен жанжалды жұдырықпен шешем деме, мерт келмей жұтқа, қазы келмей дауға барма, сотқа жүгін».

Қолданылу жағдаяттары

— Жас фермер әлі келмеген құрғақшылықтан қорқып, малын арзанға сатпақ болғанда, атасы оны тоқтатып, мақалды айтады.
— Екі көрші жер шекарасына таласып, бір-біріне қарай аттанбақ болғанда, ауыл ақсақалы оларды жер комиссиясы келгенше күтуге көндіреді.